Nakîbü’l Eşraflık Müessesesi Nedir?
İzmir’de yaşayan, arkadaş ortamında sürekli espri yapan, ama bir o kadar da her şeyi fazla düşünen bir genç olarak, gündelik hayatta kafamı kurcalayan binlerce soru var. Hatta bazen “Neyim eksik ya?” diye düşünüp bir çözüm ararken buluyorum kendimi. Mesela bir gün, bir dergide “Nakîbü’l eşraflık müessesesi” diye bir şey okudum. “Aaa bu ne?” dedim. Düşündüm, düşündüm, düşündüm… ve dedim ki, “Benimle alakasız bir şey olsa da, buna kesin bir espri yapılır!” Çünkü esas soru şu: Nakîbü’l eşraflık müessesesi nedir?
Açıkça söylemek gerekirse, bu “müessese” bana biraz eski zamanlardan kalmış, Osmanlı döneminden fırlamış bir mevzu gibi gelmişti. Tam olarak ne iş yaptığını bilmeden, böyle tarihi bir kavramı duymak ilk başta biraz garip. Ama sonra araştırdıkça öğrendim ki, aslında bayağı ilginçmiş. Hadi gelin, Nakîbü’l eşraflık müessesesinin ne olduğuna, nasıl bir işlevi olduğuna ve daha da önemlisi, bu kadar eski bir şeyin bugünün gençleriyle nasıl bağlantı kurabileceğine bakalım. Ama önce, biraz eğlenceli bir bakış açısıyla…
—
“Nakîbü’l Eşraf Kimdir?” Hadi Bunu Bir Değerlendirelim!
Öncelikle, Nakîbü’l eşraf nedir? Basitçe söylemek gerekirse, Nakîbü’l eşraf, eski Osmanlı’da yüksek sınıftan, soylu ailelerden gelen kişilerin kaydını tutan ve onları yönetimle ilişkilendiren kişiye verilen unvandır. Yani, soy ağacına hâkim, iyi bir organizatör, çok da kayıttan anlayan bir adam yani. Hatta zamanında önemli olan kişilerle ilgili bilgileri derleyip, devletin çeşitli işlerinde onları yönlendiren biriymiş.
Şimdi ben de kendi hayatıma paralel olarak düşünüyorum: “Ben de gittiğim her ortamda soyadıma bir şekilde ‘eşraf’ ekleyip ‘Benim babam kimdi?’ diye sorsam, olur mu acaba?” Tabii, önce babama soracağım, sonra belki bir kayıtlara göz atarım. Ama tabii… Bir yerden sonra ‘eşraf’ eklemektense, pizza sipariş ederken bile ‘göbek adı’mla seslenir hale gelirim.
Neyse, işin şakası bir yana, Osmanlı’daki bu sistemin nasıl işlediğine bakacak olursak, aslında Nakîbü’l eşrafın yaptığı şeyin ne kadar önemli olduğunu anlayabiliriz. Soylu aileler o kadar değerli ki, onların her hareketini kaydetmek gerekiyor. Durun, şimdi kafama takıldı… Acaba 21. yüzyılda bu kadar soylu aile kalmadı mı? Yoksa ben mi gözden kaçırdım?
—
Nakîbü’l Eşraflık Müessesesi: “Yüksek Sosyete Olan İhtiyaç” mı?
Bir gün kafamda “Nakîbü’l eşraf”ı tam olarak oturtamıyorum. Yani, birisi soylu mu olmak zorunda? Hayatımda soylu birini görmek için sırf tarih kitaplarına mı bakmam gerekiyor? Acaba 5 yıl sonra İstanbul’daki AVM’lerde yeni bir müessese kurulur da, 20’li yaşlardaki gençler kendi soyluluklarını kanıtlamaya çalışır mı? “Bu adam soylu mu, değil mi?” diye sosyal medya sorgulamalarımızda kaybolur muyuz?
Bence bu kadar derin düşünmeyi bırakıp, konuyu biraz daha gündelik bir yere oturtalım. Bugünün gençleri olarak, biz aslında soyluluk kavramını nereye koyuyoruz? Daha doğrusu, soylu olmanın ne anlamı var? Şu an belki hepimiz 4. kuşaktan gelen ailemizle gurur duyuyoruz ama bunlar o kadar soyut kavramlar ki, insanlar günümüzde aslında daha fazla ‘bağlantı’ kuruyorlar. Yani, sosyal medya hesaplarında kim ne paylaştı, kim hangi otelde tatil yapmış, kim daha çok takipçi kazanmış, bunlar en önemli belirleyiciler. Bu yüzden, Nakîbü’l eşraf müessesesi belki de bugünün dünyasında biraz değişmiştir: Soylu olmak yerine, tanınan olmak belki de en büyük lüksümüz!
—
Komik Bir Diyalog: Nakîbü’l Eşraflık Günümüzde Nasıl İşler?
Ben: “Baksana, bu insanın soy ağacını çıkaracak bir Nakîbü’l eşraf var mı acaba? Kendi soy ağacımı merak ettim de…”
Arkadaşım: “Vallahi şu an sana o hizmeti veren 3-4 tane uygulama var, soy ağacını 3 dakikada çıkarıyorlar. Osmanlı’yı mı arıyorsun? Yani, doğru bir soybağını çıkarmak için biraz daha fazla bilgi lazım, bence bir tarih kitabı al.”
Ben: “Eee ama bizim zamanımızda, Nakîbü’l eşraf olmalıydı, değil mi? Neden herkesin soyunu öğrenmek, soylu olmak zorunda kalsın?”
Arkadaşım: “Ya, öyle soylu olacağımıza Netflix dizi çekiyoruz, soyluluk işini tarihçiler halleder. O kadar da eski kafa değiliz, değil mi?”
Evet, belki de 21. yüzyılın Nakîbü’l eşrafı, sadece bir “tıklama” meselesine dönüşmüş durumda. Hani o eski zamanlarda soyluların yaşamını organize etmek, onların kaydını tutmak önemli bir iştir, ama şimdi… Ahh, şimdi çok daha rahatız!
—
Nakîbü’l Eşraf ve Toplumsal Yapı: Bugüne Etkisi
Nakîbü’l eşrafın Osmanlı’daki en önemli görevlerinden biri, toplumun sosyal yapısını düzenlemekti. Bugün ise bu sosyal yapı daha karmaşık bir hâle gelmişken, aslında buna benzer bir sorumluluk kimde diye düşünmek gerek. Hani, geçmişte belirli bir soylu sınıfı organize etmek gerekiyordu ya, şimdi de toplumdaki herkesin “belli bir şekilde düzenlenmesi” gerekiyor gibi bir hisse kapılıyorum. Yani, şimdi soy ağacı yerine “online itibar”a bakmak daha pratik değil mi?
Bugün bu kadar dijitalleşmiş bir dünyada, sosyal medyada “soylu” bir statü kazanmanın ne kadar kolay olduğuna bir bakın. En son hangi ünlü influencer, hangi tatilde daha iyi poz verdi? Ya da hangi popüler girişimci, hangi yazılımı geliştirdi? Bu kadar çok insanın birbirini izlediği ve takip ettiği bir sistemde, aslında herkesin birer “soylu” olma şansı var. Sonuçta, sadece soy ağacınız değil, kimlerle ilişki kurduğunuz ve hangi çevrelerde bulunduğunuz da önemli.
—
Sonuç: Nakîbü’l Eşraf ve Benim 21. Yüzyıl Hayatım
Evet, son tahlilde bakarsak, Nakîbü’l eşraf müessesesi tarihsel bir kavram olarak çok önemli olabilir, ama modern dünyada bunun yerini başka şeyler almış durumda. Sosyal medya, influencerlık, çevresel bağlantılar… Bunlar soyluluk kavramını dönüştürmüş durumda. Eskiden soy, nüfuz ve “eşraf olmak” ne kadar önemliyse, bugün de tanınan olmak, bilinen olmak, bağlantıları güçlü tutmak bir o kadar kritik. Bunu benim gibi bir gencin gözünden bakarsak, bazen şöyle de düşünüyoruz: “Belki ben de bir gün Nakîbü’l eşraf olurum, kim bilir? Ama şu anda ‘takipçi sayımı’ artırmaya devam ediyorum.”